روح المدنيّه از مصطفى الغلايينى بود كه در اصل براى پاسخ‌گويى به انتقادهاى لرد كرومر « 1 » نوشته شده بود . بخشى از مباحث وى در زمينهء حجاب المرأة و بحث‌هاى ديگر در زمينهء حقوق زنان ، مسأله تعدّد زوجات ، طلاق و جز اينهاست . « 2 » اين كتاب منبع مهمى براى نويسندگان ايرانى مدافع حقوق اسلامى زنان بوده است . نقل قول‌هاى زيادى از اين كتاب در « رسائل حجابيه » آمده است كه در جاى خود به آن‌ها اشاره كرده‌ايم . گزارش كارهاى انجام شده دربارهء تاريخ كشف حجاب الف : حجاب و كشف حجاب در ايران : تا به امروز چندين كتاب دربارهء ابعاد مختلف كشف حجاب در ايران نگاشته شده است . در اين زمينه ، قديمىترين اثر پژوهشى ، كتاب حجاب و كشف حجاب در ايران است . نويسندهء اين اثر ، خانم فاطمهء استاد ملك است كه پژوهش خود را در سال 1345 ش در قالب پايان‌نامهء تحصيلى براى مدرسهء تجربى مطالعات عالى وابسته به دانشگاه سوربن نگاشته است . اثر ياد شده به سال 1367 به زبان فارسى انتشار يافته است . « 3 » فصل نخست كتاب دربارهء مفهوم حجاب و چگونگى آن در اديان مختلف و فصل دوم دربارهء حجاب و تغييرات پوشش در ايران است . عنوان فصل سوم « رفع حجاب در ايران » است و در فصل چهارم « نتيجهء كشف حجاب در ايران » مورد بحث قرار گرفته است . نخستين بحث وى دربارهء رفع حجاب در ايران ، دربارهء قرة العين بابى و تاريخچهء فعاليت‌هاى اوست . پس از آن از رفت‌وشد زنان دربارى با مردان و يا رفتن آنان به سفرهاى دورودراز سخن گفته و به اشاراتى كه در خاطرات اعتماد السلطنه در اين‌باره بوده ، توجه شده است . به باور خانم استاد ملك « قبل از اين‌كه مردان به مسألهء زنان و مسألهء حجاب بپردازند ، هيچ زنى اقدام به اين امر ننموده بود و هيچ‌گونه شكايتى در اين‌باره نداشتند » . « 4 » به نوشتهء استاد ملك ، پس از طرح مسألهء كشف حجاب در مصر و رسيدن خبر آن به ايران ، عالمى با نام حسين بن نصر الله بن صادق موسوى در سال 1262 كتابچه‌اى در اين‌باره نوشته است . به نظر مىرسد ، ايشان در تاريخ مزبور خطا كرده و به همين دليل تأليف آن را چهار سال قبل از تأليف كتاب خيرات حسان دانسته است . عالم مورد نظر وى سيد حسين بن سيد نصر الله بن سيد صادق عرب باغى موسى ارومى است كه در سال

--> ( 1 ) . دربارهء او بنگريد : تاريخ المصر الحديث ، ( جرجى زيدان ) ج 2 ، ص 338 ( 2 ) . الاسلام روح المدنية ، ( مصطفى الغلايينى ، بيروت ، 1908 م ) صص 198 - 279 ( 3 ) . تهران ، مؤسسهء مطبوعاتى عطايى ، 184 ص . ( 4 ) . حجاب و كشف حجاب در ايران ، ( فاطمهء استاد ملك ، تهران ، سنايى ، 1368 ش ) ص 88